Harçlık: ne kadar, ne zaman ve ne karşılığında

Pazartesi haftalığını verdim. Salı günü yine “anne, simit parası ver”. Verirsem kurallar işlemiyor demek. Vermezsem çocuk aç. Her hafta aynı şey.

Harçlık tutarda bozulmaz. Kurallar hiçbir yerde söylenmediği için bozulur: ne karşılığında verilir, ne zaman verilir, neye harcanabilir ve vaktinden önce biterse ne olur. Bu yüzden önce asıl seçim, sonra tutar, sonra kurallar.

Üç yaklaşım: karşılıksız, iş karşılığı ya da karma

Karma yaklaşımda işler ve para nasıl ayrılır

İşe yarayan bölüşüm üç sepetten oluşur:

• Kendi işi — ücretsiz. Arkasını toplamak, yatağını düzeltmek, çantasını hazırlamak. Bu iş değil, evde yaşamanın kendisi.
• Ortak işler — ücretsiz, sırayla. Bulaşık, çöp, sofra kurmak. Bunu burada yaşayan herkes yapar.
• Olağanın üstü — ücretli olabilir. Arabayı yıkamak, balkonu toplamak, yetişkinler meşgulken küçük kardeşe bakmak.

O zaman çöpü çıkarma ricasına gelen “kaç para vereceksin?” sorusunun cevabı basittir: “Bu ortak işlerden. Ücretli işler şu listede.” Çocuğun hangi yaşta neye gücü yeter — yaşa göre sorumluluklar listesinde.

Tutar nasıl seçilir — “başkalarına ne kadar veriyorlar” demeden

Kafadan atılan tutar ya hiçbir şeyi karşılamaz ya da her şeyi karşılar ve hiçbir şey öğretmez. Hesabı, çocuğun zaten harcadıklarından başlatmak daha kolay.

1. Sıradan bir haftadaki harcamalarını yaz. Okulda beslenme, yol, antrenmandan sonra su, mahalle bakkalından ufak tefek. Hatırlamıyorsan bir hafta boyunca her “simit parasını” not et.
2. Bunlardan hangisinin ona geçeceğine karar ver. Her satırın yanına “kendi öder” ya da “biz öderiz” yaz. Öğle yemeği yetişkinlerde kalabilir, beslenme ve ufak tefek çocuğa geçebilir.
3. Ona geçenleri topla. Bu zorunlu kısımdır: o olmazsa yol parasız kalır.
4. Serbest kısmı ekle. Üstüne, istediği şeye harcayabileceği ya da biriktirebileceği küçük bir tutar. O olmadan seçecek bir şey kalmaz — paranın tamamı zaten bölüştürülmüştür.
5. Kendi bütçende dene. Bu tutar her hafta aile bütçenizi zorluyorsa serbest kısmı değil, ikinci adımdaki listeyi küçült.

Tabloyu bir kâğıda çizip çocukla birlikte doldurabilirsin — böylece tutar “az verdiler” olmaktan çıkar, onun da gördüğü bir hesaba dönüşür.

ABD Tüketici Finansal Koruma Bürosu'nun Money as You Grow programı, çocuğun her yaşta parayla neler yapabileceğini anlatıyor; harçlığın neleri karşılayacağına karar verirken iyi bir dayanak.

Hangi yaşta başlanır

Nüfus cüzdanındaki rakama değil, üç işarete bakmak daha iyi:

• çocuk alacağı tutarların sınırı içinde hesap yapabiliyor;
• yetişkin olmadan harcayabileceği bir yer var: okul kantini, yol üstündeki bakkal;
• paranın bittiğini, yenisinin de belli bir günde geleceğini anlıyor.

Genellikle bunların hepsi okula başlarken bir araya gelir. Sonrasında ilke değil, süre ve kapsam değişir:

Yaş büyüdükçe süre uzar: bir haftayı planlamak bir ayı planlamaktan kolaydır.

Önceden konuşulması gereken kurallar

İlk harçlıktan önceki on dakikalık konuşma aylarca sürecek tartışmayı önler. Listenin üzerinden geçin ve cevapları yazın:

1. Harçlık günü. Hep aynı gün. “Aklıma gelince” ya da “sen isteyince” değil.
2. Bu parayla ne alınır. Yukarıdaki hesaptan çıkan liste.
3. Ne hiç alınamaz. Alışverişten sonra değil, önceden söylenmiş kısa bir yasak listesi.
4. Vaktinden önce biterse ne olur. Harçlık gününe kadar ek ödeme yok; gerekli olan (evden götürülen yemek) var.
5. Avans alınabilir mi. Alınabiliyorsa ne kadar ve nasıl geri ödenir.
6. Kaybetti ya da arkadaşına borç verdi. Bunu kim karşılar.
7. Büyükanneden gelen para, bayram ve doğum günü harçlığı. Tamamı onun mu, yoksa bir kısmı ortak bir hedefe mi gider.
8. Harçlık notlara ve davranışa bağlı mı. Bir kez karar verin. Para her an yok olabiliyorsa onu planlamak mümkün olmaz.
9. Tutarı ne zaman gözden geçiriyoruz. Örneğin okul yılının başında ve harcama listesi değiştiğinde.

Sık yapılan hatalar

• Denk geldikçe vermek. Harçlık günü yoksa planlama da yok, yalnızca “biraz daha iste” var.
• Üstüne eklemek. “Bu son” denilen her ek ödeme, tutarın hiçbir anlamı olmadığını söyler.
• Her alışverişi sorgulamak. Kendi parasıyla yapılan saçma bir harcama, en ucuz derstir. Yasaklar liste halinde ve önceden; gerisi onun işi.
• Her şeye para vermek. Fırçalanan dişlere, toplanan yatağa. Sonra hiçbir şey bedavaya yapılmaz.
• Kuralları yolda değiştirmek. Öfkeyle geri almak, ertesi gün iade etmek. Yetişkinin ruh haline bağlı olan kural, kural sayılmaz.
• Her şeyi akılda tutmak. Kim ne kadar kazandı, ne verildi, ne söz verildi — bir hafta sonra bunu tek bir kişi hatırlar ve onunla tartışılır.

Bunların hepsi nereye yazılır

Son hata en yaygını: “kim ne yaptı, karşılığında ne hak etti” hesabı tek bir yetişkinin üstüne kalır. Nidalumi'de bu hesabı iş listesinin kendisi tutar. Çocuk kendi işini ve “Yapıldı” butonunu görür, ebeveyn kontrol eder, yapılan iş için puan yazılır. Çocuk puanlarını ödüllerle ya da harçlıkla değiştirir — kuru ebeveyn belirler. Bir hedef için birikim de var: ne kadar biriktiği görünür.

Karma yaklaşım için bu elverişlidir: sabit kısım anlaştığınız gibi verilir, ek ödeme ise kendiliğinden hesaplanır — işaretlenen işlere göre, defter tutmadan ve geçen hafta ne olduğunu tartışmadan. Puanların ve ödüllerin nasıl işlediği ayrı bir sayfada.

Sorular ve cevaplar

Peki sonuçta ne kadar vermeli?

Hesaptan ne çıkıyorsa o kadar: çocuğa geçen harcamalar artı küçük bir serbest kısım. Yaşa göre hazır bir tutar yok — tam olarak neyi ödediğine ve ailenin bütçesine bağlı.

Ev işleri için para verilmeli mi?

Bu ailenin seçimi. Verilecekse işleri kendi işi, ortak işler ve ek işler diye ayırmak ve yalnızca ek işlere ödeme yapmak kolaylık sağlar. O zaman evdeki olağan yardım pazarlığa dönmez.

Çocuk hepsini ilk gün harcadı. Yine verilir mi?

Ek ödeme olmayacağı konuşulduysa verme; ama gerekli olandan da yoksun bırakma: yemeği evden hazırlanabilir. Böyle bir iki hafta, planlamayı bütün konuşmalardan daha iyi anlatır.

Neye harcandığını kontrol etmek gerekir mi?

Önceden söylenmiş kısa bir yasak listesi yeter. Her alışverişin hesabını sormak, onun parasını gözetim altında verilmiş senin parana çevirir.

Nakit mi vermeli, karta mı göndermeli?

Aileye hangisi uygunsa. Küçükler için nakit daha anlaşılırdır — görünür, azaldığı da görünür. Kurallar hangi yolla verilirse verilsin aynı kalır.

Kaynaklar

1. Consumer Financial Protection Bureau — Money as You Grow